Kan een huwelijk zich herstellen na overspel?
Dit artikel staat op http://www.hulpnet.com/bethesda/overspel.htm

Voor de meerderheid onder ons geldt de stelregel: Ontrouw vindt bij de buren plaats, maar niet bij ons. Het is iets waar grapjes over gemaakt wordt, smeuïge verhalen over worden opgedist. Maar ernstig rekening houden met de mogelijkheid dat het ons kan overkomen doen we niet. Ontrouw is iets dat zo haaks staat op wat we onder liefde en genegenheid verstaan, dat we er liever niet over nadenken. Het eigene van liefde is immers dat het eeuwig moet duren?

Toch is de kans dat het ons kan overkomen niet onrealistisch. Sommige auteurs gaan er van uit dat het in praktisch elk huwelijk éénmaal voorkomt, terwijl anderen het op tien procent houden. De waarheid zal er waarschijnlijk ergens tussen in liggen. Ongetwijfeld zal het onder gelovigen minder voorkomen en hopelijk blijft dit voor u allemaal theorie.

De reden dat ik er over schrijf is echter dat ik er in de praktijk van de hulpverlening reeds veel mee te maken heb gehad. De pijn en verwarring, die dit veroorzaakt, is zo ernstig en heeft zo'n diepgaand effect, dat de persoon en ook de relatie (wanneer deze niet stopt) er een enorme deuk van oploopt.

Wat is ontrouw?
Laten we eerst eens zien wat mensen onder ontrouw verstaan, want lang niet altijd is overspel gelijk aan ontrouw. Er zijn vrouwen die hun man een bezoek aan een prostituée nog wel kunnen vergeven, maar een goed vriendschappelijk contact met een vrouwelijke collega als levensbedreigend ervaren. Soms is het een éénmalig slippertje, soms een langdurige relatie van jaren. Soms is het bekend bij de trouwe partner of heeft deze vermoedens. Maar het gebeurt ook dat de trouwe partner met feiten geconfronteerd wordt, waar hij/zij geen flauw vermoeden van had en dan stort zijn/haar wereld wel in.

Wat beleeft men bij overspel?
Ondanks de ruime seksuele moraal in deze tijd ervaart men ontrouw als een van de diepste psychische kwetsuren die men als volwassene kan meemaken (Vansteenwegen/Luyens). De meeste mensen zien een huwelijk toch als een exclusieve band met elkaar, waar geen plaats is voor een derde. Zelfs niet in gedachten of fantasieën. Een relatie is ook iets waar men veel voor opgeeft en in investeert. Ontrouw is dan ook een diskwalificatie van deze inzet van de trouwe partner. Het gevoel dat je voor de ander de eerste plaats inneemt en dat je iets samen hebt waar anderen buiten staan, voorziet in een fundamentele behoefte van ieder mens. Wanneer dit dan opeens anders blijkt te zijn, wordt veel op de helling gezet. Wie ben ik dan voor jou? Welke betekenis heeft dan alles wat ik heb gegeven? En waar kan ik nog zeker van zijn?
Het valt me op dat de beleving van ontrouw zeer verschillend is. Je zou denken dat een eenmalig feit gemakkelijker te vergeven is dan een langdurig buitenechtelijk contact. Toch heb ik gezien dat dit lang niet altijd waar is. Ook bij een eenmalig avontuurtje wordt de zekerheid en het vertrouwen ondergraven en voelt de trouwe partner zich aangetast in zijn eigenwaarde en zelfrespect. Wel wordt ontrouw door mannen en vrouwen verschillend beleefd. Een man beschreef het als volgt: ?Ik was razend en voelde me verraden, alsof ik haar niet langer kon vertrouwen. Ik had het gevoel dat er daarbuiten een kerel was die nu alles van mij wist en daarom over mij had getriomfeerd. Die vent had mij iets ontstolen dat alleen van mij was geweest?.(citaat uit ?intieme partners? van M. Scarf)
Wat voor deze man en voor velen geldt, is dat er een soort rivaliteit ontstaan is en hij zich verslagen voelt door een derde. Zijn eer als man is naar beneden gehaald. Hij voelt het aan als stelen van zijn bezit.
Bij vrouwen spelen andere gevoelens, meer de emotionele ontrouw dan de seksuele ontrouw. Mannen willen bijvoorbeeld graag weten of de andere man seksueel beter was. Vrouwen willen weten wat er allemaal gebeurd, gezegd is en waar men geweest is. Het feit dat er dingen gebeuren waar men geen controle over heeft, maakt onzeker. De veilige geborgenheid, die vrouwen nodig hebben, wordt weggenomen.


Oorzaken
Hoe komt het dat mensen, die met vaste overtuiging elkaar trouw beloven (in ziekte en gezondheid, voor- en tegenspoed totdat de dood ons scheidt), ineens in staat zijn tot een buitenechtelijk contact? Hoe komt het dat men een belofte zo snel vergeet en de persoon die men eerst het hoogst acht, later de diepste pijn toebrengt?
Eigenlijk is dat niet helemaal te verklaren. Het zijn vragen die voor een stuk samenhangen met de vraag naar het kwaad in deze wereld en waarom mensen elkaar benadelen en kunnen kwetsen.
Toch wil ik voorzichtig een aantal zaken aangeven zonder ieders persoonlijke verantwoordelijkheid ook maar enigszins te willen ontkrachten.

Twee boodschappen
Het huwelijk en de liefde vragen om onvoorwaardelijke trouw en blijvende inzet, wil een relatie kunnen groeien en standhouden. Liefde is niet een consumptieartikel dat op aanvraag verkrijgbaar is. Neen, het moet ontwikkeld worden en vraagt geduld en toewijding. De bekroning ervan wordt vaak pas op langere termijn ontdekt.
Anderzijds komt er vanuit de maatschappij een heel ander geluid. Niet die van het lange termijn denken, maar het hier en nu. Nu moet je inzet totaal gegeven worden en moeten ook de vruchten geplukt worden. Tevens wordt er van ons een grote flexibiliteit verwacht. Omschakelen en bijscholing is de boodschap. De kansen van morgen zijn niet dezelfde als die van gisteren. Je kunt je niet settelen of vastzetten. Wees mobiel en flexibel, wil je het kunnen maken in deze maatschappij. U begrijpt dat dit twee waarden zijn die ferm met elkaar in botsing kunnen komen. Ook de reclame en de films geven boodschappen die niet trouwbevorderlijk zijn. Vaak loopt ontrouw wel verkeerd af in films (bijvoorbeeld in ?Fatal attraction?) maar toch daagt de spanning van het nieuwe uit en doorbreekt het de sleur van het alledaagse. De fatale afloop is ook vaak een excuus om er naar te kijken.

Onvolwassenheid
Het klinkt misschien erg onsympathiek, maar toch is reden van ontrouw voor velen een uiting van het niet opnemen van zijn/haar volwassenheid. Een onvolwassenheid of beter een uitstel van verantwoordelijkheid waar de maatschappij ook zijn deel aan heeft. De grote nadruk op individualiteit en persoonlijke ontplooiing bevorderen niet erg een gedrag van zorg en verantwoording voor elkaar. Omdat men zich niet echt wil hechten, permitteert men zich de vrijheid om vrij te zijn in het aangaan van andere relaties. Binding aan de ander en de volle verantwoording voor deze relatie opnemen, vereist volwassenheid. Soms is het duidelijk vanaf het begin dat men zich deze onvolwassenheid toeeigent, soms wordt dit pas in de loop van de tijd duidelijk. Trouw vereist een keuze met risico?s. Je weet immers bij de start van het huwelijk niet hoe deze relatie zich gaat ontwikkelen. Je weet niet hoe je partner er over tien jaar uit zal zien, of je in staat bent elkaars behoeften op te pakken en deze te vervullen. Trouw kan echter niet wachten. Willen wederzijdse genegenheid en verbondenheid kunnen groeien, dan vraagt het om een keuze vooraf. Trouw is geen beloning omdat de ander het zo goed gedaan heeft. Trouw is iets dat vooraf dient te worden geven, wil de liefde kunnen opbloeien.

Compensatie
In de eerste plaats kan het een tekort zijn, dat men binnen de relatie ervaart. Meestal niet een tekort aan seks, hoewel dat ook een rol speelt, maar vooral aan spanning, ruimte, communicatie, aandacht, bevestiging of erkenning. En wanneer deze ontbreken, neemt men de vrijheid deze elders te zoeken. Ook weer vanuit de boodschap vanuit de samenleving: je persoonlijk geluk als eerste doelstelling te kiezen voor het leven.
Maar het kan ook een compensatie zijn, die niet direct binnen de partnerrelatie ligt. Dan wil men zich bewijzen in eigen zelfstandigheid, laten zien dat men iets durft, er plezier in hebben om de slechte kanten van zichzelf te tonen, niet langer de brave Hendrik te willen spelen. Vaak heeft dit te maken met het onvoldoende zichzelf hebben kunnen presenteren in de jonge volwassenheid. Altijd braaf aan de verwachtingen van ouders en de maatschappij hebben willen voldoen en nu eindelijk een stuk eigen identiteit te hebben gevonden of in ieder geval daarnaar op zoek te zijn gegaan.

Grenzen
Ontrouw is eigenlijk een vorm van grensoverschrijding. Je laat een ander binnen het systeem dat tot nu toe aan twee personen behoorde. Vroeger waren deze grenzen duidelijk. De partners en de maatschappij hadden hier gemeenschappelijke afspraken over. En wanneer iemand de grens overschreed, dan corrigeerde de omgeving wel. Nu worden deze afspraken onuitgesproken gemaakt, passend bij de verliefdheidsfase. Wanneer de verliefdheid over is, worden deze afspraken opeens niet meer zo vanzelfsprekend. Daarom is het in elke relatie nodig om met elkaar duidelijke afspraken te maken en wederzijdse verwachtingen te communiceren. Ik merk dat men over grenzen heel verschillend kan denken. Sommige mensen denken dat flirten met iemand van het andere geslacht, ergens gaan eten of uitgaan moet kunnen. Zelfs een knuffel moet mogelijk zijn. Zolang je maar niet met elkaar naar bed gaat.
Daar ik zou ik graag op de volgende wijze op willen reageren. Ten eerste is dit meestal niet de visie van de andere partner. Men speelt zeer gevaarlijk met vuur. Op deze wijze begint de derde partij deel uit te maken van het paarsysteem. Gevoelens, die normaal naar de andere partner gaan, worden nu gedeeld met een derde. Er wordt intimiteit met een ander gedeeld. Jezus zegt het heel radicaal (Matt. 5:28): als de verlangens en gevoelens reeds in je hart naar de derde uitgaan, zit je fout en breng je schade aan de relatie. De eerbiediging van de grenzen maakt eigenlijk duidelijk hoe waardevol de relatie voor je is en wat je er in wilt investeren.

Ontrouw als boodschap
Hoe tegenstrijdig dit ook mag klinken, ontrouw is soms een boodschap naar de andere partner. Soms het enig klinkende signaal van ?we moeten iets doen aan onze relatie, want zo gaat het niet langer?. Meestal zijn de andere signalen niet door de partner opgevangen. We kunnen hierbij denken aan de vrouw, die de altijd afwezige en hard werkende echtgenoot confronteert met het feit dat ze nog aantrekkelijk is voor andere mannen en niet automatisch zijn bezit is. Door hem jaloers te maken, probeert ze hem wakker te schudden. Of de man die zijn behoeften aan aandacht en genegenheid niet rechtstreeks kan uiten naar zijn vrouw en door het aangaan van een relatie met een derde zijn behoeften laat zien. Het zijn ook deze koppels die na ontrouw in therapie komen, omdat men beiden gemotiveerd is om met elkaar verder te gaan en aan de relatie te gaan werken.

Is herstel mogelijk?
Gelukkig wel, anders zou het aantal echtscheidingen nog hoger oplopen. Toch is het niet eenvoudig. Het herstel in vertrouwen vraagt tijd en de beschadiging, die men persoonlijk heeft opgelopen, geneest ook niet in een paar dagen. Eigenlijk is ontrouw het einde van de relatie. Er is iets gebeurd dat eigenlijk onoverkomelijk is. De trouw is gebroken en alles is in vraag gesteld. Wanneer dan toch de relatie herstelt, is dat al een wonder op zichzelf. Iets dat eigenlijk had moeten stoppen, krijgt een nieuwe kans. De prijs en inspanning die dat kost aan beide partijen is echter niet gering. Beide partijen dienen een aantal zaken te doen om tot een herstelde evenwichtige relatie te komen. De ontrouwe partner dient alles eerlijk op te biechten en eventueel hulp te aanvaarden. Duidelijk te breken met het voorgaande gedrag en de eventuele derde. De trouwe partner zal zichzelf tijd moeten gunnen om er over heen te komen, alle gevoelens te delen en een plaats te geven, maar ook het eigen aandeel onder ogen durven zien. Men moet samen stappen zetten, die het vertrouwen kunnen doen groeien. Wanneer men bereid is gezamenlijk deze weg te gaan, dan kan er iets goeds uit voortkomen en kan men zelfs samen tot een intimiteit komen die sterker is dan ooit daarvoor. Er kan dan een liefdesrelatie ontstaan die gelouterd en volwassen geworden is. Omdat de zelfkennis is toegenomen, maar ook omdat men elkaar door de pijn en verdriet beter heeft leren kennen.
Er zijn eigenlijk drie zaken die moeten gebeuren wil de relatie weer echt goed worden.

De eerste stap is samen delen.
Dat is niet eenvoudig. Vaak wordt er niet echt gedeeld uit angst dat de relatie helemaal stuk gaat. En beiden zitten dan met een heel verhaal van schuldgevoel, agressie en wantrouwen en weten dit niet te delen met elkaar. Wanneer men allebei verder wil, is men zo voorzichtig. En uit angst het wankel evenwicht en broos vertrouwen te verstoren, zwijgt en slikt men en gaat men zeer omzichtig met elkaar om. Later wanneer men zich sterker voelt, durft men er niet meer op terug te komen. Eigenlijk is dit een tijdbom onder de relatie leggen, want vroeg of laat vragen de ongeuite vragen en gevoelens van beide partners toch om een uitweg. En dan is er vaak duidelijke hulp nodig om het allemaal op een rijtje te krijgen.
Allereerst is het voor de trouwe partner belangrijk dat hij/zij kan uiten wat het hem/haar gedaan heeft. Boosheid: ?Hoe heb je me dit kunnen doen? Hoe heb je me zo kunnen kwetsen en vernederen? Hoe zie je me eigenlijk, dat je dit hebt laten gebeuren?? Jaloezie op de andere partner: ?Die heeft iets gekregen waar ik recht op had!?.
Angst en onzekerheid over de toekomst: ?Hoe moet het nu verder en hoe kan ik ooit weer zeker worden van de relatie en van jou? Is de relatie nu wel gestopt of gaat deze in het geheim verder??
Al deze vragen en onzekerheden moeten onder woorden gebracht worden. Ook al is dat telkens opnieuw. Hoe moeilijk dit ook is voor de ontrouwe partner. Hij zal dit proces van verwerking moeten doorstaan, wil er geen verborgen argwaan en wrok blijven liggen.
Maar ook de ontrouwe partner moet zijn gevoelens kunnen uiten. Zijn/haar schuldgevoel, angst voor de reactie. Maar ook de twijfel, het niet kunnen kiezen en de emotionele bevestiging waarnaar hij/zij op zoek was. Soms is het goed om afspraken te maken hoe men om beurten zijn gevoelens kan uiten en dat de ander er niet tussen komt, maar pas na afloop er reactie op geeft. Een andere mogelijkheid is dat men afspreekt om ergens iets te gaan drinken of een wandeling te maken en zo buiten de deur in alle rust het gesprek met elkaar te voeren. Zodoende worden de andere gezinsleden er niet mee belast. Het is goed dat dit niet eenmaal, maar bijvoorbeeld een wekelijkse afspraak wordt. En tussen haakjes, dit is eigenlijk een goede tip voor alle echtparen en niet alleen bij huwelijkscrisissen.
Dit samen delen en uitwisselen van gevoelens kan een nieuwe en hechte intimiteit brengen. Door de pijn en het schuldgevoel kom je bij lagen van je persoonlijkheid uit die je nooit vermoed hebt. Je ontdekt eigenlijk hoe zwak je bent, maar ook hoe kwetsbaar. Deze kant van jezelf delen is niet eenvoudig, maar geeft wel een intimiteit met de ander, wanneer deze dit met respect aanvaardt.

Altijd opbiechten?
Eigenlijk hoeft deze vraag niet eens gesteld te worden, want het is overduidelijk uit bovenstaande dat alleen het delen van de waarheid herstel kan brengen.
Toch ga ik er wat dieper op in, omdat sommige christenen, met name de schrijver Tim Lahaye (in zijn boek: Het wonder tussen man en vrouw), in de mening verkeren dat dit niet altijd nodig is. Lahaye zegt dat, wanneer men het eerlijk aan God heeft beleden, met de zonde gebroken heeft en men een nieuwe christelijke levenswandel is aangegaan, dit niet nodig is. Dit is echter een zeer onbijbelse, maar ook onverantwoorde gedachte. Hoe kan een relatie herstellen als een van de twee met een geheim rondloopt dat hij/zij voortdurend moet verbergen? De ervaring leert telkens opnieuw dat geheimen een destructieve invloed hebben op relaties. Vroeg of laat zoeken ze op een of andere manier toch een uitweg en dan zijn er nog veel grotere problemen. Bovendien, hoeveel partners lopen toch al met vermoedens rond?
Ik heb ontdekt dat wanneer de partner er pas na jaren achter komt (soms een bevestigd vermoeden), dat dan de schade enorm is. Niet alleen omdat er ontrouw is geweest, maar omdat men jaren in een leugen heeft geleefd. Men heeft dan de gedachte dat al die jaren niet echt zijn geweest en dat alle mooie dingen van die jaren overschaduwd worden door het feit van ontrouw. Het vertrouwen dan weer herstellen is geen geringe zaak.
Daarom, hoe pijnlijk dit ook voor de beide partners kan zijn: erkennen en belijden is de enige uitweg.
Ik wil hier echter één uitzondering maken. Het belijden van een geheim geeft de ontrouwe partner een gevoel van opluchting. Hoe erg de reactie ook is, hij/zij hoeft geen energie meer te steken in het verbergen van de feiten en verdringen van schuldgevoelens. De vraag is alleen: kan de trouwe partner deze belijdenis aan? Is zijn/haar draagkracht groot genoeg? Meestal wel, maar niet altijd. Neem bijvoorbeeld een vrouw die in een psychiatrische kliniek verblijft of een man die aan het revalideren is van een ernstig auto-ongeluk. U zult begrijpen dat dit niet de juiste momenten zijn en dat in deze gevallen het juiste moment misschien nooit komt. In deze twijfelgevallen doet men er verstandig aan om dit met de pastorale werker of hulpverlener te overleggen.

De tweede stap: herstel van evenwicht
Het is een fundamentele behoefte van ieder mens om een evenwicht te ervaren in geven en nemen. Bij ontrouw is dit evenwicht sterk verstoord. De ontrouwe partner staat in het krijt bij de trouwe partner. En deze laatste heeft dus meer geïnvesteerd dan de eerste.
Hoe krijgen we hier weer evenwicht? (Het is met name de familietherapeut Bert Hellinger die hier interessante dingen over gezegd heeft). In het oude testament wordt deze behoefte omgezet in een wet: oog om oog en tand om tand. Wanneer iemand schade is berokkend, moet er een herstel plaats vinden, een offer dat weer evenwicht brengt en zodoende de rechtvaardigheid herstelt. Gebeurt dit niet bij ontrouw, dan is de kans niet gering dat er een zeer ongelijke relatie ontstaat. De trouwe partner kan vinden dat men het recht heeft om de ontrouwe partner op regelmatige tijdstippen met de feiten te confronteren. Ook kan er een blijvende wrok ontstaan. Of een relatie waarin de een de goede en de ander de slechte is. Worden de kinderen erbij betrokken, dan wordt het nog erger, omdat zij dan moeten kiezen wie goed of slecht is.
Hoe komen we tot dit evenwicht? Ten eerste is het van belang dat de trouwe partner nagaat of er ook een aandeel bij zijn/haar kant ligt. Niet om de ontrouwe te rechtvaardigen, maar om de balans eerlijk voor te stellen. Ten tweede om te zien of de trouwe partner een bepaalde vorm van vergelding mag nemen. Dit klinkt misschien wat in strijd met vergeving. Toch zien we dit ook in de bijbel. God vergeeft David zijn overspel, maar laat wel zijn zoon sterven.
We merken ook bij David dat hij daarna weer opstaat en het leven verder aan kan. Er is een episode afgesloten die geen hypotheek op zijn leven legt.
Je zou het ook zo kunnen zien. De schuldige partner doet op een bepaalde manier boete voor wat hij gedaan heeft, zodat men na de periode van vergelding en boete weer op een gelijkwaardige voet verder kan. Deze boete en vergelding blijft natuurlijk iets symbolisch, omdat echte vergelding en boete nooit mogelijk is. Je kunt het verleden immers nooit terugdraaien. Laat ik een concreet voorbeeld noemen. De trouwe partner neemt wraak door een kostelijke lange vakantie te nemen met haar vriendin, terwijl de man de volledige zorg van het huishouden op zich neemt. Of de man mag een motor kopen, wat al zo lang zijn wensdroom was.
Nogmaals besef goed: wanneer dit niet gebeurt, kan het proces van boete en vergelding wel eens levenslang zijn. Bijvoorbeeld een man die nooit meer thuis is en een vrouw die er nooit meer iets over durft te zeggen, omdat ze zich schuldig voelt. Of een vrouw die telkens blijft klagen over zijn dagelijkse tekorten en de man die dit als een levenslange straf op zich neemt zonder zich te verweren.

De derde stap: een nieuwe start
In deze fase moeten beiden het verleden een plaats geven en de zin gaan ontdekken. Erkennen dat God ook fouten ten goede wil laten meewerken. Je kunt niet doen of er niets gebeurd is. Je kunt onmogelijk het verleden negeren. Soms is het zelfs letterlijk aanwezig in de vorm van een buitenechtelijk kind. Het verleden integreren is misschien wel de moeilijkste zaak. Vooral wanneer men een perfect ideaal plaatje koesterde van het huwelijk of wanneer men denkt in zwart/wit beelden van het leven: goed of kwaad, juist of verkeerd, mooi of lelijk.
Het kwade integreren in ons leven betekent de hogere dimensie zien. Het plan en de bedoeling van God. Of zoals Paulus zegt: de dingen bedenken die boven zijn (Kol 3:1-4).

Een bijbelse visie op trouw
Wanneer men ontrouw is geweest naar de partner, is men dat ook naar God geweest en naar zichzelf. We hebben onze bestemming en eigen behoeften verloochend. We hebben door te zondigen onszelf kwaad berokkend. Berouw, boete en levensvernieuwing zijn nodig om tot een herstel van onze eigen waardigheid te komen. We moeten onszelf weer zuiver in de ogen kunnen zien. God wil dat wij trouw zijn, omdat Hij dat is. Omdat de wereld mensen nodig heeft die trouw blijven aan een gegeven woord, mensen waarop gebouwd kan worden.
De trouw van God betekende dat Hij Zijn Zoon heeft gegeven. Trouw is altijd iets dat offers vraagt. Trouw die niet beproefd wordt, is geen trouw. Trouw kost niet zoveel bij voorspoed, gezondheid en wanneer de ander geeft wat je verlangt. Bij tegenslag, ziekte en als je niet de aandacht krijgt die je nodig hebt, is trouw een inspanning.
De bijbel is het verhaal van Gods trouw aan mensen. Een trouw die telkens weer zwaar op de proef wordt gesteld, die offers vraagt en uiteindelijk het laatste woord krijgt. Dit verhaal wordt ons niet medegedeeld om medelijden met God te krijgen, maar als model voor ons leven. Opdat wij het zouden navolgen, trouw in ons huwelijk, maar ook trouw naar de mensen om ons heen. Opdat de wereld zou ZIEN dat wij Zijn volgelingen zijn.