In de geschiedenis van de kerk zijn er verschillende methoden gebruikt om een nieuwe paus te kiezen. De eerste pausen werdern gekozen door lokale geestelijken, die in de buurt van Rome woonden. Diverse koningen en keizers waren er veel aan gelegen het proces te beïnvloeden. Er zijn perioden geweest dat zij het niet eens waren met de keuze, en eigen pausen naar voren schoven (tegen-pausen).

In 1059 vaardigt paus Nicolaas II het decreet uit, dat alleen kardinalen een nieuwe paus kunnen voordragen. In 1179 verstevigt paus Alexander III deze methode, door alle kardinalen een gelijkwaardige stem te geven in de verkiezing. Bijna een eeuw later, bepaalt paus Gregorius X dat binnen tien dagen na de dood van de paus, de kardinalen in gesloten conclaaf bijeen moeten komen, totdat een nieuwe paus is gevonden.

De meest algemene methode voor een nieuwe pauskeuze is stemmen met stembriefjes. Dit werkt alsvolgt:

1. Als een paus is overleden, wordt het college van kardinalen bijeengeroepen voor een vergadering, die niet later dan twintig dagen na het overlijden, moet beginnen. Alle kardinalen onder de tachtig jaar zijn stemgerechtigd.

2. De kardinalen trekken loten om drie leden te kiezen die de de stemmen verzamelt van de zieke, afwezige kardinalen. Drie anderen worden gekozen om alle stemmen te tellen en nog drie die de resultaten beschouwen.

3. Vervolgens worden blanco stemformulieren gemaakt en verspreid.

4. Nadat een kardinaal een naam op het formulier heeft opgeschreven, loopt deze naar het altaar om zijn integriteit te tonen met de stemming. Vervolgens wordt het formulier in een stembus gestopt.

5. Nadat alle stemmen zijn uitgebracht, worden de stemmen geteld en voorgelezen aan de kardinalen.

6. Als blijkt dat er gelijke stemmen zijn, wordt opnieuw gestemd. Dit kan tot drie maal toe worden georganiseerd.

7. Na iedere telling, worden de stemformulieren verbrandt. Als er geen 'winnaar' is, wordt een chemische substantie toegevoegd aan de formulieren om zwarte rook te produceren. Het zicht van zwarte rook uit de schoorsteen van het Vaticaan, is een teken dat er nog geen nieuwe paus is gevonden. Als er wel een nieuwe paus is gevonden, worden alleen de formulieren verbrand: de witte rook geeft aan dat dan aan.

8. In de traditie een kandidaat wordt paus als twee-derde plus één stem op hem is uitgebracht. Paus Johannes Paulus II heeft deze procedure aangepast in 1996. Hij schreef voor dat, als er na 12-13 dagen nog geen kandidaat is gevonden, het conclaaf van kardinalen een regel kunnen uitvaardigen, bij meerderheid van stemmen, dat een selectie toestaan van een meerderheid van stemmen.

9. Als er een kandidaat-paus is gevonden, wordt deze gevraagd of hij het besluit aanneemt. Als hij dit accepteert, wordt hem gevraagd onder welke naam hij zijn pausschap wilt uitoefenen.

10. De oudste kardinaal zal de nieuwe paus als eerste feliciteren, en de aankondiging aan het gelovige volk doen. Vanaf het balkon van de Sint-Pieter zal dan het 'Habemus papam' klinken: "We hebben een nieuwe paus". Vervolgens wordt de nieuwe paus geïntroduceerd en Rome en de wereld zegent.

In vele media wordt gespeculeer over mogelijke kandidaten, mocht de huidige paus komen te overlijden. In theorie kan iedere rooms-katholieke man tot paus worden gekozen - in de praktijk wordt een nieuwe paus al eeuwen lang gekozen uit het college van kardinalen. Paus Urbanus VI was de laatste niet-kardinaal. Er worden zelfs criteria genoemd, waaraan een paus zou moeten voldoen. Leeftijd is er één van, meertaligheid een andere (minimaal Italiaans en Engels). Andere factoren zijn publieke uitstraling, politieke support van huidige Vaticaanse denkbeelden. Namen die circuleren zijn die van: